Câu hỏi đó xuất hiện trong Slack trước cả bản tóm tắt user research. Trước khi vấn đề được định nghĩa rõ ràng. Trước khi bất kỳ ai hỏi liệu người dùng có thực sự cần tính năng này hay không.
Product manager của bạn đã tạo sẵn ba phương án giao diện bằng ChatGPT. Giờ họ hỏi nên build phương án nào.
Không phải có nên build hay không.
Không phải vì sao phải build.
Mà là chọn cái nào.
Và khi bạn cố gắng làm chậm cuộc trò chuyện để đặt những câu hỏi đó, bạn sắp nhận ra rằng tư duy chiến lược giờ đây bị nhìn như một nút thắt cổ chai.
Đây không phải tai nạn.
Chúng ta đã thiết kế ra một hệ thống dạy các team tin vào output của AI hơn là tin vào phán đoán của design.
Khoảng Cách Không Phải Về Chất Lượng. Mà Là Về Quyền Lực.
Báo cáo AI 2025 của Figma khảo sát 2.500 designer và developer:
-
78% cho rằng AI cải thiện hiệu suất làm việc đáng kể
-
Chỉ 32% nói rằng họ thực sự có thể tin tưởng output
22% designer dùng AI để tạo bản nháp giao diện đầu tiên.
33% dùng AI để tạo asset thiết kế.
Thời gian từ ý tưởng đến prototype hiển thị giảm từ vài ngày xuống còn vài phút.
Nhưng có một thay đổi không ai cảnh báo bạn:
Câu hỏi “AI có làm được việc này không?” bắt đầu xuất hiện ngay từ đầu cuộc thảo luận sản phẩm.
Không phải sau khi xác thực nhu cầu người dùng.
Không phải sau khi làm rõ chiến lược.
Mà là xuất hiện đầu tiên.
Và khi bạn làm chậm nhịp để hỏi câu hỏi chiến lược, bạn bị xem là “gây ma sát” thay vì “dẫn đường”.
Chúng ta đã tạo ra mô hình này.
Giờ nó đang quay lại chống lại chúng ta.
Chúng Ta Dạy Tổ Chức Rằng “Trơn Tru = Đúng”
Suốt nhiều năm, UX tối ưu AI interface để che giấu sự bất định:
-
Chatbot nghe có vẻ rất chắc chắn dù đang đoán
-
Loading state tạo cảm giác “đang suy nghĩ” dù không thể hiện nghi ngờ
-
Hệ thống đưa ra một đề xuất duy nhất thay vì nhiều phương án kèm mức độ chắc chắn
Chúng ta làm vậy vì nghiên cứu cho thấy người dùng tin vào hệ thống tự tin.
Trải nghiệm mượt mà = năng lực.
Do dự = thất bại.
Nhưng như Erika Hall từng nói:
Mức độ trau chuốt giao diện có thể khiến người ta nghĩ rằng ý tưởng bên dưới mạnh hơn thực tế.
Điều quan trọng là ý tưởng bên dưới.
Nhưng chúng ta bọc nó trong lớp hoàn thiện khiến nó trông như đã xong xuôi thay vì đang trong quá trình khám phá.
Những quyết định thiết kế đó dạy tổ chức rằng:
-
Độ bóng bẩy = độ đúng
-
AI tạo ra = đã được xác thực
-
Generation = judgment
Chúng ta tối ưu cho adoption.
Và đổi lại là sự thay thế.
Dữ Liệu Phơi Bày Sự Lệch Pha
Từ báo cáo Figma:
-
68% developer nói AI cải thiện chất lượng công việc
-
Chỉ 40% designer đồng ý
Khoảng cách này không phải vì AI giỏi hay dở.
Mà vì tổ chức coi trọng điều gì.
Khi engineer tạo được code chạy được, đó là output cụ thể.
Khi designer đặt câu hỏi về việc điều này có thực sự phục vụ người dùng hay không, đó là… ma sát.
Iteration nhanh không đồng nghĩa với design chiến lược.
Herbert Simon từng chỉ ra: khi bị áp lực thời gian, con người chấp nhận giải pháp “đủ tốt” thay vì tối ưu.
AI không tạo ra hành vi này.
Nó chỉ khiến “đủ tốt” xuất hiện quá nhanh đến mức đánh giá sâu trở nên “tốn thời gian”.
Khi tạo ra thứ gì đó trở nên rẻ,
tốc độ dễ bị nhầm là chiến lược.
Thứ Thực Sự Thay Đổi: Thứ Tự Ra Quyết Định
Trước đây, trình tự là:
Hiểu vấn đề → Làm rõ chiến lược → Khám phá giải pháp → Tạo artifact
AI làm đảo ngược trình tự này.
Artifact xuất hiện đầu tiên.
Và khi artifact tồn tại, nó có “trọng lực”.
Cuộc thảo luận xoay quanh nó.
Phản hồi trở thành incremental.
Câu hỏi “tại sao làm cái này?” đến muộn — nếu có.
Khi stakeholder thấy prototype “chạy được” ngay từ buổi họp đầu tiên, câu hỏi ngầm xuất hiện:
Vậy chúng ta còn cần designer làm gì?
Câu trả lời từng là:
-
Tư duy chiến lược
-
Bảo vệ người dùng
-
Kỷ luật hỏi “vì sao” trước “làm sao”
Nhưng khi tốc độ generation trở thành tín hiệu giá trị chính, những kỹ năng đó bị nhìn như cản trở.
Vấn Đề Tự Tin
Hầu hết AI design tool tối ưu cho tính dứt khoát.
Chúng đưa ra một phương án duy nhất với mức độ trau chuốt cao.
Điều này hợp lý về mặt UX — tự tin trông như năng lực.
Nhưng điều đó tạo hiệu ứng domino:
-
Phương án duy nhất bị coi là câu trả lời
-
Alternative không được đưa ra
-
Edge case không được soi xét
-
Bất định bị làm mịn đi
Automation bias đã chứng minh điều này từ lâu:
Con người có xu hướng tin vào hệ thống tự tin — ngay cả khi mâu thuẫn với phán đoán của họ.
Chúng ta thiết kế trải nghiệm huấn luyện tổ chức tin vào output tự tin hơn là câu hỏi chiến lược.
Những Câu Hỏi Ngừng Được Hỏi
Khi generation dễ dàng hơn, các câu hỏi này dần biến mất:
-
Tại sao chọn hướng này thay vì hướng khác?
-
Những giả định nào đang ẩn trong output?
-
Ai được phục vụ tốt bởi giải pháp này — và ai bị loại trừ?
Rapid generation tối ưu cho trường hợp trung bình trong dữ liệu huấn luyện.
Edge case và nhóm thiểu số bị bỏ qua có hệ thống.
Design từng có trách nhiệm đặt những câu hỏi đó trước khi build.
Giờ khi “AI làm được không?” xuất hiện trước, những câu hỏi đó bị coi là cản trở tốc độ.
Sự Xói Mòn Chiến Lược
1 trong 3 người dùng Figma đã ship sản phẩm AI trong 2025.
Chỉ 9% nói mục tiêu chính là tăng doanh thu.
Thay vào đó:
-
35%: “thử nghiệm với AI”
-
41%: “cải thiện trải nghiệm khách hàng”
Tức là: build vì có thể build.
Không phải vì đã làm rõ vấn đề.
NNGroup nói rõ:
Vai trò UX tương lai đòi hỏi breadth và judgment, không chỉ artifact.
Nhưng khi artifact đến tức thì nhờ AI, tổ chức không đánh giá cao judgment đặt câu hỏi về sự tồn tại của artifact.
Họ đánh giá cao judgment giúp ship nhanh hơn.
Engineer tạo code.
Designer tạo câu hỏi.
Trong văn hóa ám ảnh tốc độ, câu hỏi không được ship.
Điều Phân Biệt Team Thành Công
Figma cho thấy:
-
60% team thành công khám phá nhiều phương án
-
Chỉ 39% team thất bại làm điều đó
Khác biệt không nằm ở năng lực AI.
Mà ở kỷ luật phán đoán.
Team tốt không làm chậm generation.
Họ làm chậm sau generation.
Họ coi AI output là điểm bắt đầu cần kiểm chứng — không phải kết luận cần thực thi.
Sự Thật Khó Chịu: Design Đồng Lõa
Điều đau đớn là: chính UX đã góp phần tạo ra vấn đề này.
Chúng ta:
-
Tối ưu cho presentation tự tin
-
Che giấu bất định
-
Ẩn alternative
-
Tối ưu cho trải nghiệm mượt
Chúng ta muốn adoption.
Nhưng chúng ta không chuẩn bị cho việc công cụ mượt sẽ thay đổi cách tổ chức đánh giá designer.
Điều Gì Sẽ Xảy Ra Tiếp Theo?
Rủi ro không phải AI sẽ thiết kế thay chúng ta.
AI đã và đang thiết kế cùng chúng ta.
Rủi ro là tổ chức ngừng coi trọng phần judgment.
Khi “AI làm được nhanh hơn” trở thành lý do đủ để build,
design không còn là giải quyết vấn đề có ý nghĩa.
Nó trở thành trình diễn khả năng AI.
User need trở thành thứ yếu.
Chiến lược trở thành ma sát.
Lựa Chọn Vẫn Chưa Biến Mất
Design luôn là về judgment.
Không chỉ làm thứ dễ dùng.
Mà quyết định thứ gì đáng tồn tại.
AI thay đổi tốc độ đến hình thức.
Không thay đổi nhu cầu về ý định.
Khi creation rẻ,
judgment trở nên quý giá nhất.
Khi generation tức thì,
khả năng nói “đây là sai vấn đề” trở thành năng lực chiến lược.
Khi team có thể build bất cứ thứ gì,
biết thứ gì không nên build là lợi thế cạnh tranh.
Câu hỏi không phải designer có biết prompt AI không.
Câu hỏi là:
Tổ chức có còn coi trọng designer dám làm chậm lại để hỏi “vì sao” — ngay cả khi AI đã trả lời “làm sao” hay chưa?