Trong những năm gần đây, có rất nhiều suy đoán (nhưng ít bằng chứng thực tế) về việc AI có thể xóa bỏ hàng loạt việc làm và thay đổi hoàn toàn thị trường lao động tại Mỹ cũng như trên toàn thế giới.
Một nghiên cứu mới đã cung cấp những dữ liệu ban đầu về tác động của công nghệ này tại Mỹ. Kết quả cho thấy AI tạo sinh (Generative AI) không xóa bỏ đồng loạt các công việc trí óc, mà đang tái định hình chúng.
Phân tích gần như toàn bộ tin tuyển dụng tại Mỹ từ năm 2019 đến tháng 3/2025, nghiên cứu cho thấy:
-
Tin tuyển dụng cho các công việc lặp lại và dễ tự động hóa giảm 13% sau khi ChatGPT ra mắt.
-
Trong khi đó, nhu cầu tuyển dụng cho các công việc phân tích, kỹ thuật và sáng tạo tăng 20%.
Nghiên cứu cho rằng quyết định của doanh nghiệp, đặc biệt trong việc đào tạo lại kỹ năng (reskilling) và tích hợp AI như công cụ hỗ trợ, sẽ quyết định liệu người lao động sẽ bị thay thế hay có thêm cơ hội mới trong tương lai.
Nghiên cứu từ Harvard Business School
Bài viết này được thực hiện bởi Harvard Business School Working Knowledge và dựa trên nghiên cứu của giáo sư Suraj Srinivasan.
Một câu hỏi lớn được đặt ra:
AI tạo sinh sẽ thay thế công việc của bạn hay giúp bạn làm việc tốt hơn?
Sau khi ChatGPT ra mắt công khai vào tháng 11/2022, các nhà nghiên cứu nhận thấy:
-
Tin tuyển dụng cho những công việc có nhiều nhiệm vụ lặp lại và có cấu trúc – dễ bị AI thay thế – giảm 13%.
-
Trong khi đó, nhu cầu tuyển dụng cho các công việc đòi hỏi tư duy phân tích, kỹ thuật và sáng tạo – những lĩnh vực AI có thể hỗ trợ – tăng 20%.
Kết quả này được trình bày trong một working paper do giáo sư Suraj Srinivasan của Harvard Business School đồng tác giả.
Những phát hiện này cung cấp dấu hiệu ban đầu về cách doanh nghiệp đang áp dụng AI tạo sinh, trong bối cảnh:
-
Doanh nghiệp tìm cách tăng hiệu quả hoạt động
-
Nhân viên lo lắng về nguy cơ mất việc
Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu tuyển dụng từ 2019 đến tháng 3/2025, sử dụng một bộ dữ liệu lớn bao phủ gần như toàn bộ các vị trí tuyển dụng tại Mỹ.
Theo Srinivasan:
Thay vì chỉ đơn giản loại bỏ việc làm, AI tạo sinh đang tạo ra nhu cầu mới cho những công việc nơi con người và AI hợp tác với nhau.
Các ngành ghi nhận mức giảm lớn nhất là:
-
tài chính
-
công nghệ
Tác động không đồng đều của AI tạo sinh
Dữ liệu cho thấy tác động của AI không xảy ra đồng đều giữa các loại công việc.
Sau khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022:
-
Nhu cầu tuyển dụng cho công việc được AI hỗ trợ tăng nhanh và duy trì ở mức cao cho đến năm 2025.
-
Trong khi đó, các công việc dễ bị tự động hóa giảm mạnh và duy trì ở mức thấp hơn trước.
Nghiên cứu này có tiêu đề:
“Displacement or Complementarity? The Labor Market Impact of Generative AI”
(Thay thế hay bổ trợ? Tác động của AI tạo sinh đối với thị trường lao động)
Nghiên cứu được thực hiện bởi:
-
Suraj Srinivasan – Harvard Business School
-
Wilbur Xinyuan Chen – Hong Kong University of Science and Technology
-
Saleh Zakerinia – Ohio State University
Những công việc có thể được AI hỗ trợ
Một số nghề có tiềm năng được AI hỗ trợ mạnh, vì công việc của họ bao gồm:
-
các nhiệm vụ có thể tự động hóa bằng AI
-
và các nhiệm vụ vẫn cần sự tham gia của con người
Những nghề có khả năng hưởng lợi từ AI thường đòi hỏi:
-
kỹ năng xã hội
-
kỹ năng kỹ thuật thực hành
Ví dụ:
-
nhà vi sinh học
-
nhà phân tích tài chính
-
chuyên gia tâm lý thần kinh lâm sàng
Trong ngành tài chính, theo Srinivasan:
Các nhà quản lý đầu tư và nhà phân tích sử dụng công cụ AI để xử lý và đánh giá dữ liệu thị trường, nhưng quyết định cuối cùng vẫn phụ thuộc vào phán đoán của con người.
Công việc nào dễ bị AI thay thế?
Nhóm nghiên cứu đã sử dụng ChatGPT của OpenAI để phân loại:
-
hơn 19.000 nhiệm vụ công việc
-
thuộc hơn 900 nghề nghiệp
Sau đó họ đánh giá khả năng tự động hóa của từng nhiệm vụ bằng AI tạo sinh.
Kết quả cho thấy mức độ dễ bị AI thay thế khác nhau rất lớn giữa các nghề.
Ví dụ:
Những công việc có khả năng tự động hóa cao:
-
nhân viên xử lý thư từ
-
chuyên viên quản lý dự án
Những công việc có khả năng tự động hóa thấp:
-
nhân viên chuẩn bị thực phẩm
-
vũ công
Công việc nào có thể được AI hỗ trợ?
Nghiên cứu cũng xây dựng một chỉ số “augmentation score” để đo lường khả năng AI bổ trợ công việc của con người.
Kết quả cho thấy:
Một số nghề có khả năng được AI hỗ trợ cao, như:
-
nhà thiết kế nội thất
-
bác sĩ y học gia đình
Trong khi đó, một số nghề có khả năng AI hỗ trợ thấp hơn, ví dụ:
-
nhà văn và tác giả
-
nhà phân tích tài chính định lượng
-
chuyên gia chiến lược marketing tìm kiếm
Kỹ năng công việc đang thay đổi
Nghiên cứu cũng phát hiện một xu hướng quan trọng:
Các công việc dễ bị tự động hóa đang yêu cầu ít kỹ năng hơn trước.
Cụ thể:
-
số lượng kỹ năng được yêu cầu trong các tin tuyển dụng giảm 7%
-
số kỹ năng mới xuất hiện trong các nghề này cũng giảm
Trong khi đó, ở các công việc có khả năng được AI hỗ trợ:
-
các kỹ năng liên quan đến AI đang tăng lên
Ví dụ:
-
viết prompt
-
sử dụng công cụ AI
Khi quy trình làm việc thay đổi, những kỹ năng mới cũng xuất hiện.
Tác động dài hạn vẫn chưa chắc chắn
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng nghiên cứu này chỉ tập trung vào tác động ngắn hạn của AI tạo sinh tại Mỹ.
Do đó:
-
tác động tại các khu vực khác
-
và ảnh hưởng trong dài hạn
vẫn chưa thể xác định rõ khi việc áp dụng AI tiếp tục mở rộng.
Vai trò quyết định của doanh nghiệp
Theo nghiên cứu, cách doanh nghiệp tích hợp AI tạo sinh sẽ quyết định:
-
việc làm bị mất
-
hay cơ hội việc làm mới được tạo ra.
Srinivasan khuyến nghị doanh nghiệp nên:
Đầu tư vào chương trình đào tạo lại kỹ năng
Nhằm chuyển đổi người lao động sang các công việc được AI hỗ trợ.
Ông nhấn mạnh:
Việc đào tạo lại là rất quan trọng đối với những công việc mà AI đang làm giảm sự đa dạng kỹ năng.
Trong các nghề dễ bị tự động hóa, người lao động có thể bị thay thế nếu không phát triển các kỹ năng khó tự động hóa, như:
-
khả năng phán đoán
-
kỹ năng giao tiếp giữa con người
Liên tục nâng cao kỹ năng AI
Người lao động cần học cách sử dụng AI trong công việc.
Trong các nghề có khả năng được AI hỗ trợ, nhu cầu đang tăng đối với:
-
hiểu biết về AI
-
khả năng hợp tác giữa con người và AI
-
ứng dụng AI trong từng lĩnh vực chuyên môn
Kết luận
Theo Srinivasan:
Doanh nghiệp nên xem AI tạo sinh là công cụ tăng cường năng lực con người, chứ không chỉ là công cụ cắt giảm chi phí.
Các chương trình đào tạo nhân lực cần được thiết kế để:
-
hỗ trợ người lao động chuyển đổi công việc
-
đáp ứng nhu cầu kỹ năng mới trong kỷ nguyên AI.