Ghi chú của biên tập viên: Bài luận này không trực tiếp bàn về chính sách khoa học. Nhưng trọng tâm của nó — mức độ mà các quyết định của con người có thể định hình tương lai công nghệ — lại cực kỳ quan trọng đối với những gì sẽ xảy ra trong khoa học. Tôi nhận thấy những người quan tâm đến khoa học và những người suy nghĩ về tương lai của AI không phải lúc nào cũng giao tiếp hiệu quả với nhau. Họ có những giả định khác nhau về tương lai và niềm tin khác nhau về động lực thúc đẩy tiến bộ.
Tao ban đầu đăng một phần của bài viết này dưới dạng một tweet. Bài luận dài hơn này bảo vệ một dạng quyết định luận công nghệ mạnh mẽ và đề xuất cách chúng ta vẫn có thể chủ động điều hướng sự phát triển công nghệ trong những “khoảnh khắc cửa sổ cơ hội” quan trọng. Tôi đã học được rất nhiều khi biên tập bài này, và nó giúp tôi định hình rõ hơn niềm tin của mình về tiến bộ. Hy vọng nó sẽ thách thức và kích thích suy nghĩ của bạn (và bạn sẽ thích đọc nó — đây là một bài viết hay).
Adolph Menzel, “The Iron Rolling Mill”
Bảo vệ quan điểm quyết định luận công nghệ
Trải nghiệm của con người được định hình bởi công nghệ. Người ở New York, Bắc Kinh, Abu Dhabi hay Vienna đều thức dậy bằng báo thức điện thoại, bật đèn điện, sử dụng nhà vệ sinh hiện đại có nước chảy, mặc những bộ quần áo tương tự, di chuyển đến nơi làm việc bằng ô tô hoặc tàu chạy bằng động cơ đốt trong hay điện, và cứ thế tiếp tục. Chúng ta tiêu thụ những loại thực phẩm tương tự, sử dụng những ứng dụng giống nhau trên điện thoại, tiếp nhận lượng nội dung trong một tuần nhiều hơn tổ tiên chúng ta có thể tiếp nhận trong cả đời, sinh ra trong những bệnh viện tương tự và qua đời vì những bệnh tương tự.
Dù tồn tại những khác biệt quan trọng giữa trật tự dân chủ tự do ở phương Tây và các chế độ chuyên quyền ở Trung Quốc, Nga hay các quốc gia khác, cuộc sống ở những đô thị giàu có của chúng ta giống nhau hơn rất nhiều so với cuộc sống của các xã hội phong kiến hay tiền nông nghiệp trong quá khứ, ở bất kỳ đâu trên thế giới. Tại sao các xã hội của chúng ta lại hội tụ theo những cách đặc thù giống nhau như vậy?
Quyết định luận công nghệ là một thế giới quan gồm hai mệnh đề, đưa ra một lời giải thích hợp lý. Mệnh đề thứ nhất cho rằng công nghệ là yếu tố quyết định quan trọng đối với trải nghiệm của con người, cấu trúc xã hội và thậm chí cả văn hóa. Nó xem sự phát triển công nghệ (hoặc sự thiếu vắng nó) là động lực cốt lõi khiến cuộc sống của chúng ta trở nên giống nhau trên khắp thế giới “phát triển”.
Điều này cũng có thể giải thích tại sao những xã hội bị tách biệt khỏi tiến bộ công nghệ, như người Sentinelese, lại có lối sống tương tự mọi xã hội tiền công nghệ khác, dù là đương đại hay cổ đại.
Mệnh đề thứ hai cho rằng sự phát triển công nghệ tuân theo một logic nội tại — một cấu trúc không do chúng ta quyết định, mà do hình dạng nền tảng của “cây công nghệ” chi phối. Bản thân khái niệm “cây công nghệ” đã mang tính quyết định luận: những công nghệ tạo thành thân cây phải xuất hiện trước các nhánh xa của nó.
Bạn không thể phát minh ra smartphone nếu không có pin; không thể có pin nếu không hiểu về hóa học; không thể có hóa học hiện đại nếu không có luyện kim, chế tạo thủy tinh, toán học, và nhiều nền tảng khác.
Ví dụ có rất nhiều. Không thể có kính hiển vi nếu không có thủy tinh; không thể có du hành vũ trụ nếu không có giải tích; không thể có điện hạt nhân nếu không có vật lý nguyên tử; không thể có hàng không hiện đại nếu không có luyện nhôm; không thể có công nghiệp hóa nếu không có động cơ hơi nước chạy bằng than; và có thể nói, không thể có Cách mạng Khoa học nếu không có máy in — và sau đó, không thể có tiến bộ khoa học nhanh chóng nếu không có chính quá trình công nghiệp hóa.
Chúng ta có thể gọi sự thừa nhận về các phụ thuộc tất yếu này là “quyết định luận yếu” — điều mà hầu hết mọi người đều thấy trực giác. Quyết định luận mạnh hơn sẽ đi xa hơn: ngay cả khi một công nghệ không hoàn toàn cần thiết để công nghệ khác xuất hiện, thì sự phát triển công nghệ vẫn tuân theo một logic nội tại, bị chi phối bởi vô số phụ thuộc mềm, động lực thị trường, hiệu quả kinh tế và đặc tính riêng của từng công nghệ.
Quyết định luận công nghệ mạnh đưa nhà phát minh cá nhân ra khỏi vị trí trung tâm, và thay vào đó nhấn mạnh các điều kiện kinh tế, khoa học, xã hội và công nghệ rộng lớn hơn cho phép tiến bộ xảy ra.
Để cân nhắc bằng chứng cho quyết định luận mạnh, ta có thể đặt câu hỏi: lịch sử sẽ trông như thế nào nếu chúng ta thực sự sống trong một thế giới quyết định luận công nghệ?
Nếu quyết định luận công nghệ là đúng, lịch sử sẽ trông như thế nào?
Nếu quyết định luận công nghệ mạnh là đúng, chúng ta sẽ kỳ vọng thấy các mô hình như sau:
- Nhiều phát minh quan trọng xuất hiện gần như đồng thời ở nhiều nơi khác nhau.
- Các bước tiến công nghệ lớn diễn ra khi những điều kiện nền tảng đã chín muồi, không phải chỉ nhờ thiên tài cá nhân.
- Các xã hội có nền tảng khoa học – kỹ thuật tương tự cuối cùng sẽ phát triển các công nghệ tương tự.
Lịch sử thực tế cho thấy điều này xảy ra thường xuyên hơn chúng ta nghĩ.
Phát minh đồng thời
Giải tích được phát triển gần như đồng thời bởi Newton và Leibniz. Thuyết tiến hóa được Darwin và Wallace xây dựng độc lập. Điện thoại được Bell và Gray nộp bằng sáng chế cùng ngày. Bóng đèn sợi đốt có nhiều nhà phát minh cùng tham gia. Thậm chí bom nguyên tử — nếu Mỹ không chế tạo trước — nhiều khả năng Đức hoặc Liên Xô cuối cùng cũng sẽ làm được.
Những ví dụ này cho thấy khi “thân cây” đã đủ lớn, các “nhánh” tất yếu sẽ mọc ra ở nhiều nơi.
FFT và trường hợp của những bước nhảy tất yếu
Thuật toán FFT (Fast Fourier Transform) thường được gắn với Cooley và Tukey (1965). Nhưng thực tế, Gauss đã mô tả một dạng của nó từ năm 1805. Thuật toán này “nằm đó” trong không gian toán học, chờ đợi các điều kiện tính toán và nhu cầu kỹ thuật đủ mạnh để được khám phá lại.
Đây là một ví dụ điển hình của quyết định luận công nghệ: một công cụ toán học tồn tại tiềm ẩn cho đến khi hoàn cảnh buộc nó xuất hiện.
Vũ khí hạt nhân
Nếu dự án Manhattan thất bại, điều đó có ngăn được vũ khí hạt nhân mãi mãi không? Rất khó. Kiến thức vật lý hạt nhân đã tồn tại. Nhiều quốc gia đang nghiên cứu phân hạch. Khi các điều kiện khoa học và công nghiệp hội tụ, bom nguyên tử gần như là một nhánh tất yếu của cây công nghệ.
Điều tương tự có thể đúng với AI ngày nay.
AI và cây công nghệ hiện đại
Chúng ta thường nói về AI như thể đó là lựa chọn chính trị hoặc quyết định đạo đức. Nhưng nếu nhìn qua lăng kính quyết định luận công nghệ, AI có thể là kết quả tất yếu của:
- Sự gia tăng theo cấp số nhân của sức mạnh tính toán.
- Kho dữ liệu khổng lồ được số hóa.
- Những tiến bộ trong tối ưu hóa, thống kê và học máy.
- Động lực kinh tế mạnh mẽ thúc đẩy tự động hóa.
Khi tất cả những điều kiện này hội tụ, một hệ thống như ChatGPT gần như là một nhánh tự nhiên của cây công nghệ.
Nếu một phòng thí nghiệm không xây dựng nó, phòng thí nghiệm khác sẽ làm. Nếu một quốc gia trì hoãn, quốc gia khác sẽ tiến lên. Câu hỏi không còn là “liệu nó có xuất hiện hay không?” mà là “khi nào và trong hình thức nào?”.
Vậy chúng ta có bất lực không?
Đây là điểm quan trọng nhất: thừa nhận quyết định luận công nghệ không có nghĩa là từ bỏ quyền chủ động.
Cây công nghệ có cấu trúc, nhưng chúng ta vẫn có thể quyết định nhánh nào sẽ được ưu tiên, nhánh nào bị trì hoãn, và cách chúng được triển khai.
Có những “khoảnh khắc cửa sổ” — những giai đoạn khi một công nghệ còn mới, các tiêu chuẩn và chuẩn mực chưa cố định, và hướng đi tương lai chưa bị khóa chặt. Trong những thời điểm đó, các quyết định chính trị, đạo đức và xã hội thực sự có trọng lượng.
Máy in có thể đã tất yếu, nhưng cách nó được sử dụng — cho cải cách tôn giáo, tuyên truyền, hay khoa học — không hoàn toàn tất yếu.
Internet có thể đã xuất hiện, nhưng kiến trúc mở hay đóng, quyền riêng tư hay giám sát đại trà, lại là những lựa chọn.
Vươn tới những nhánh tốt hơn
Nếu cây công nghệ có nhiều nhánh khả dĩ, mục tiêu của chúng ta không phải là chặt đổ cây, mà là hướng sự phát triển về phía những nhánh mang lại lợi ích lớn hơn.
Điều đó có thể bao gồm:
- Định hình các chuẩn mực và tiêu chuẩn sớm.
- Đầu tư vào các ứng dụng công nghệ phục vụ lợi ích công cộng.
- Tạo cơ chế quản trị khi công nghệ còn đang ở giai đoạn linh hoạt.
- Nhận diện những nhánh nguy hiểm trước khi chúng trở thành thân cây mới.
Quyết định luận công nghệ mạnh không phủ nhận vai trò của con người — nó chỉ tái định vị vai trò đó. Chúng ta không thể ngăn thân cây mọc lên, nhưng chúng ta có thể ảnh hưởng đến cách nó được tỉa, được nuôi dưỡng và được sử dụng.
Đừng đầu hàng trước cây công nghệ
Sự hội tụ toàn cầu về lối sống hiện đại không phải là ngẫu nhiên. Nó phản ánh cấu trúc sâu xa của tiến bộ kỹ thuật.
Nhưng hiểu điều đó không có nghĩa là chấp nhận mọi nhánh của cây là tốt hay không thể thay đổi. Trái lại, nó giúp chúng ta tập trung vào những điểm can thiệp thực sự hiệu quả.
Nếu chúng ta phủ nhận cấu trúc của cây công nghệ, chúng ta có nguy cơ lãng phí năng lượng vào những cuộc chiến không thể thắng. Nhưng nếu chúng ta hiểu cấu trúc đó, chúng ta có thể chọn thời điểm và vị trí can thiệp một cách khôn ngoan.
Đừng đầu hàng trước cây công nghệ. Hãy học cách đọc nó — và vươn tới những nhánh tốt hơn.